Vingerhoeden

Een vingerhoed. Een algemene vondst die niet vaak al spectaculair wordt beschouwd. Toch zit er ook achter dit voorwerp een rijke geschiedenis. Vingerhoeden zijn al eeuwen in gebruik en aan de hand van de typologie is het een goed instrument voor datering. Dit kan handig zijn voor de datering van de context van de vondst, overige vondsten of de nog te verwachten vondsten. Een reden om dit voorwerp eens in de schijnwerpers te zetten. In dit artikel een kort overzicht van de typologie en datering van metalen vingerhoeden.

Vele typen vingerhoeden

Door metaaldetectie (en de vele verzamelaars over de wereld) is er een rijke diversiteit aan vingerhoeden bekend. Momenteel vindt nog steeds productie plaats. De nadruk ligt nu natuurlijk op de waarde als souvenir / verzamelobject maar in vroegere tijden was de vingerhoed gewoon functioneel (en noodzakelijk) voor het vervaardigen en herstellen van met name kleding kleding. Er bestonden ook naairingen (zowel aan de bovenkant als onderkant open) en werden met name gebruikt voor ver- en bewerking van leer. In dit artikel worden ze verder buiten beschouwing gelaten. Omdat vingerhoeden met name functioneel moesten zijn en intensief werden gebruikt zijn de meeste vingerhoeden (als bodemvondst) zeer sober uitgevoerd (vaak een koperlegering met minimale versiering). De betreffende koperlegering wordt messing genoemd (tevens bekend als latoenkoper) en bestaat uit een legering van de metalen koper en zink. Zo nu en dan wordt een zilver exemplaar gevonden. Niet echt zeldzaam maar zeker niet zo algemeen als de messing exemplaren. De gouden exemplaren zijn uiterst zeldzaam (en zeker als bodemvondst).

Aan de hand van de vorm, de stijl (versiering en productietechniek) en het materiaal is een goed onderscheid te maken in de periode waarin de vingerhoed is vervaardigd. In dit artikel is een bondig overzicht (chronologie) opgenomen uit het (verzamelaars)boek ‘A collector’s guide to Thimbles’. Een gids voor verzamelaars van vingerhoeden dus. De afgebeelde vingerhoeden zijn als volgt:

Vingerhoeden door de tijd

1. Han dynasty bronzen naairingen; 2. 11de eeuwse Byzantijnse bronzen naairingen; 3. Spaanse en Turkse vingerhoeden uit de 12de tot 15de eeuw; 4. Arabische of rondekop vingerhoeden uit de 12de tot 13de eeuw; 5. 14de eeuws Europese vingerhoeden; 6. vroeg 16de eeuwse vingerhoed; 7. midden 16de eeuwse vingerhoed (Duits); 8. midden 17de eeuwse Engelse vingerhoeden; 9. 18de eeuwse Europese / Engelse vingerhoeden; 10. vroeg 19de eeuwse Europese vingerhoed; 11. smalle 19de eeuwse Engelse vingerhoed en 12. laat 19de eeuwse Engelse vingerhoed.

Zoals wellicht al duidelijk, is dit overzicht opgesteld in Engeland. Toch wijken de Nederlandse exemplaren (vanaf de middeleeuwen) niet sterk af van de opgenomen afbeeldingen en kenmerken. Zeker vanaf de 18de eeuw zijn de vingerhoeden door handel wijd verspreid en zin stijlen dus niet langer grensgebonden. Gezien de variaties vanaf de middeleeuwen (en soms zeer kostbare stukken) is te stellen dat de vingerhoeden aan modetrends onderhevig waren. Het is goed voor te stellen dat door het tonen van een vingerhoed een zekere status werd afgegeven. De kostbare stukken zullen in ieder geval niet meer functioneel gebruikt zijn.

Omdat voornoemd overzicht verre van compleet is (maar wel een mooie indicatie geeft) zijn voor een geschatte datering de uiterlijke kenmerken geschikte uitgangspunten. Hieruit is vaak de toegepaste productiemethode te herleiden. Vingerhoeden uit de middeleeuwen zijn bijvoorbeeld zeer goed te onderscheiden van de latere ‘nieuwe tijd’ typen. Kenmerkend is dat in de middeleeuwen het reliëf (putten) met de hand werd ingeslagen. De vingerhoeden zijn dan ook vaak gegoten (en daardoor robuuster uitgevoerd). Het met de hand ‘putten’ resulteert in een minder gestructureerd spiraalpatroon. Bij de latere typen zijn de vingerhoeden vaak geklopt (uitgehold) uit een plaatje messing (en daardoor fijner uitgevoerd). De putten zijn dan of gehamerd of met een rad aangebracht. Een voorbeeld van een radstructuur zijn de streepjes (zie ook voorbeeldfoto) in plaats van de typerende putten. De met de hand vervaardigde vingerhoeden blijven bestaan maar in de 19de eeuw komen ook de machinaal vervaardigde vingerhoeden massaal op de markt. Deze vingerhoeden werden ook vaak in aluminium uitgevoerd (na circa 1890).

De zilveren (en gouden) vingerhoeden komen doorgaans pas voor vanaf de 16de eeuw. Deze kostbare voorwerpen werden vaak prachtig versierd. Het aanbrengen van initialen van de eigenaar is een bekende versiering evenals bekende taferelen (zoals de jacht, een spel, bloemen of personen).

De voorwerpen op de afbeeldingen betreffen eigen bodemvondsten en zijn momenteel nog in bewerking. Separate foto’s van verschillende typen volgen spoedig.